Republiki wczesnonowożytne

Terenami, na których najwcześniej pojawiły się republiki były Anglia, Zjednoczone Prowincje Niderlandów, Szwajcaria i miasta włoskie.

Z powodu trudności w jakich znalazł się król Anglii Karol I w związku z niepowodzeniami w wojnie ze Szkocją zmusiły go do zwołania w 1640 roku Parlamentu, szybko rozwiązanego i dlatego nazywanego krótkim. Kolejne porażki wymogły ponowne jego zwołanie jeszcze w tym samym roku, a Parlament ten w przeciwieństwie do poprzedniego nazwany został Parlamentem Długim, a to z powodu długości obrad, które formalnie trwały w okresie od 1640 – 1660 roku, a faktycznie do 1653 roku. Parlament ten będący zdecydowanie w opozycji do króla w 1641 roku wydał tzw. Wielką Remonstrancję, oskarżając Karola I o szereg nadużyć w sprawowaniu władzy. Król zareagował na to próbą aresztowania przywódców opozycji, która zakończyła się fiaskiem i wybuchem wojny. Jej skutkiem było przegrana i aresztowanie króla. 17 marca 1649 roku poprzez ścięcie Karola I, zniesiono monarchię w Anglii, a 19 maja formalnie wprowadzono republikę. Reprezentowała ona interesy grup, które odniosły zwycięstwo nad królem, czyli mieszczaństwa i gentry, nowej szlachty. Na początku 1649 roku Parlament uchwalił ustawę wprowadzającą Radę Stanu, do której kompetencji należało: kierowanie siłami zbrojnymi, polityka zagraniczna, dbanie o rozwój handlu i koloni angielskich, prawo nakładania podatków, prawo przedstawiania Parlamentowi opinii w sprawach państwa. Rada Stanu posiadała także szerokie pełnomocnictwa w dziedzinie bezpieczeństwa wewnętrznego, jak również zajmowała się opracowywaniem projektów ustaw, które następnie uchwalał Parlament.  

19 lutego 1649 roku zniesiono Izbę Lordów, zastrzegając, że lordowie lojalni wobec republiki mają prawo zasiadać w Izbie. Faktycznie jednak to nie jednoizbowy Parlament sprawował władzę a Cromwell jako głównodowodzący armią i najważniejsza osoba w państwie.

W końcu 1651 roku opracowana została ordynacja wyborcza, która umożliwiła członkom Kadłubowego Parlamentu automatyczne wejście do nowej izby.

Już w 5 lat po obaleniu monarchii wprowadzono w republikańskiej Anglii dyktaturę jednostki. Przyczyna takiego kroku były obawy przed bardzo radykalnymi nurtami społecznymi i groźba kontrrewolucji rojalistycznej. Bardzo duże znaczenie miało negatywne nastawienie armii, która była czynnikiem decydującym, do kadłubowego parlamentu. Kolejny parlament powołany w 1653 roku i zwany Małym, nie mogąc poradzić sobie z sytuacją w kraju rozwiązał się w grudniu 1653 roku i zwrócił się do O. Cromwella o przyjęcie władzy dyktatorskiej na podstawie przedstawionej przez wyższych wojskowych konstytucji zwanej Instrumentem rządzenia. Cromwell ofiarowana mu godność Lorda Protektora Anglii, Szkocji i Irlandii przyjął i zaprzysiągł równocześnie jedyną pisaną konstytucję w dziejach Anglii. Początkowo Lord Protektor był wybierany ale już od 1657 roku godność ta stała się dziedziczna z prawem wyznaczania przez urzędującego swojego następcy. Lord Protektor posiadał uprawnienia ustawodawcze, wykonawcze i sądownicze. Dzięki temu stanowisko to niewiele różniło się od dziedzicznych monarchów rządzących w krajach gdzie obowiązywał absolutyzm.

            Odmiennie kształtowała się sytuacja w Zjednoczonych Prowincjach Niderlandów, które od 1506 roku były we władaniu Karola Habsburga, późniejszego króla Hiszpanii i cesarza niemieckiego. Po jego abdykacji i podziale jego władztwa przypadły one w udziale królowi Hiszpanii Filipowi II. Jednak w przeciwieństwie do Anglii opozycja wobec króla nie była tylko walką o władzę ale również walką o niepodległość. Przywódcą opozycji został książę Wilhelm Orański, który w 1579 roku doprowadził do połączenia 7 północnych prowincji, które utworzyły Zjednoczone Prowincje. Akt detronizacji Filipa II w 1581 roku faktycznie spowodował proklamowanie republiki. W 1609 roku zakończona została zwycięska wojna z Hiszpanią, a po wojnie trzydziestoletniej w 1648 roku uznała ona formalnie niepodległość nowopowstałego państwa.

Po detronizacji Filipa II większość społeczeństwa oczekiwała, że nowym monarchą zostanie przywódca opozycji Wilhelm Orański. Jego wyborowi przeszkodziło jego morderstwo dokonane w 1584 roku. Każda z prowincji ustanowiła swojego namiestnika, uznając go jedynie za opłacanego urzędnika, oczekując na rozstrzygnięcia w sferze ustrojowej. Nie utworzono stanowiska namiestnika dla całej unii, przyznając jedynie książętom orańskim godność naczelnego dowódcy armii i floty. Z czasem dynastia orańska zdołała skupić w swoim ręku większość namiestnictw prowincjonalnych, stając się główną siłą polityczną republiki. Z powodu braku ostatecznego określenia formy rządów, stanowiącej źródło niestabilności Zjednoczonych Prowincji, o spokoju bądź niepokoju w kraju decydowała współpraca pomiędzy księciem orańskim, jako namiestnikiem dla poszczególnych prowincji, a najwyższym urzędnikiem prowincji Holandii, wielkim pensjonariuszem. Ostatecznie spór o władzę, który toczył się pomiędzy nimi w latach 1609 – 1618 wygrał książę orański Maurycy, który aresztował wielkiego pensjonariusza J. Oldenbarnevelta i kilku jego zwolenników. W 1631 roku stany Generalne w Akcie dziedziczenia uznały jednego z następców Maurycego za następcę na funkcji dowódcy armii i floty oraz upoważniły do podejmowania niektórych decyzji samodzielnie bez potrzeby konsultacji z innymi gremiami. Stany Prowincjonalne zaś uznały u siebie urząd namiestnika za dziedziczny, co oznaczało osiągnięcie przez książąt orańskich pozycji monarszej. Stan taki trwał do 1650 roku, kiedy to Stany Prowincjonalne Holandii po śmierci Wilhelma II,  postanowiły nie wyznaczać namiestnika. Restauracja dynastii orańskiej nastąpiła w 1672 roku po zwycięstwie Wilhelma III nad koalicją francusko – angielską. Gdy w 1689 roku został on królem Anglii stworzył unię personalną pomiędzy tymi państwami zakończoną jednak z chwilą jego bezpotomnej śmierci w 1702 roku. Skutkiem tego był drugi okres, w którym Zjednoczone Prowincje pozbawione były urzędu namiestnika. Trwał on do roku 1747, kiedy to Stany Generalne i stany Prowincjonalne uznały Wilhelma IV pierwszym dziedzicznym namiestnikiem wszystkich siedmiu prowincji , przyznając mu jednocześnie bardzo szeroki zakres władzy. W 1795 armia francuska wkraczając do Zjednoczonych Prowincji obaliła urząd namiestnika i republikę ustanawiając rewolucyjna republikę batawską.

W okresie rewolucji każda z prowincji Niderlandów Północnych stworzyła własną administrację centralną. W Holandii były to Rady: Państwa, Finansów i Administracji, których członków powoływał namiestnik spośród kandydatów przedstawionych przez Stany Prowincjonalne. W 1581 roku ich miejsce zajęła rada Holandii, kierowana przez namiestnika. W Zelandii od 1578 roku funkcjonowała Rada Rządząca, na czele z pensjonariuszem prowincji. Po unii utrechckiej utworzono jedną Radę Rządzącą dla całej republiki podzieloną na komisje: Finansów, Zaopatrzenia, Wojny i Administracji. Po śmierci Wilhelma Orańskiego zastąpiona została przez Radę Państwa, w skład której od 1590 roku wchodziły kolegia: Wojskowe i Finansowo Sądowe. Republika nie posiadała natomiast centralnej administracji, chociaż, zgodnie z unią w Utrechcie,  łączyły ją trzy wspólne sprawy: polityka zagraniczna, armia lądowa i flota.

            W 1291 roku trzy szwajcarskie kantony leśne podpisały porozumienie, na mocy którego zobowiązały się do wspólnego przeciwdziałania ekspansji Habsburgów w tym rejonie. W XIV wieku po paktu tego przystąpiło kilka kolejnych kantonów, m. in. Zurych, Berno, Lucerna, tworząc federacje składającą się z ośmiu części. W drugiej połowie XV wieku nastąpiło koleje powiększenie terytorium federacji a kulminacją walki o niepodległość było formalne uniezależnienie się w 1499 od Rzeszy. Postanowienia pokoju westfalskiego potwierdziły fakty dokonane.

W republice szwajcarskiej aż do końca XVIII nie zostały utworzone żadne centralne urzędy władzy wykonawczej. Najwyższymi stanowiskami pozostały urząd landamanna w kantonie i burmistrza w mieście i na tym kończyła się administracja.

            W XVI wieku w Italii nastąpiło ostateczne ustalenie jej podziału wewnętrznego na szereg lat. Charakterystyczne dla tego rejonu było utrzymywanie się licznych republik miejskich, z których najważniejszymi były Wenecja wraz ze swoimi rozległymi posiadłościami, republika genueńska, Mediolan.

            Republiki powstające w okresie wczesno nowożytnym nie dotrwały w większości do naszych czasów. Anglia bardzo szybko zrezygnowała z kierunku nakreślonego przez rewolucję kierując się w stronę monarchii przyznając władzę Lordowi Protektorowi, a później restaurując monarchię. Zjednoczonym Prowincjom pomógł Napoleon, narzucając im monarchę w osobie swojego brata i ta forma rządów utrwaliła się do dzisiaj. Zjednoczenie Włoch położyło kres ich wielu republikom miejskim i tyko w Szwajcarii przetrwała republika niezmiennie aż do naszych czasów.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

stat4u