Myśl polityczna Niccolo Machiavelli

Niccolo Machiavelli (1469 – 1527) jest uznawany powszechnie za najwybitniejszego myśliciela politycznego Renesansu. Przez kilkanaście lat  był wysokim urzędnikiem republiki florenckiej. Po jej upadku został pozbawiony urzędu i zmuszony do emigracji.  Na wygnaniu powstały jego największe dzieła: Książę (1513) i trochę mniej znane Rozważania nad pierwszym dziesięcioleciem historii Rzymu Liwiusza, wszystkie opublikowane już po jego śmierci.

W swoich dziełach, a szczególnie w Księciu, autor brutalnie odsłonił niskie pobudki ludzkiego działania i właściwy człowiekowi egoizm, odzierając tym samym państwo z wszelkich atrybutów świętości. Rozważając kwestie ustroju państwa wyróżnia on ustrój okresu przejściowego i ustrój państwa silnego i trwałego.  Podstawą jego politycznej filozofii jest przekonanie, że wszechświat i wszystkie jego elementy, choć znajdujące się w ogólnej harmonii, są w permanentnym ruchu i nieustannie się zmieniają. Ruch zmusza człowieka do egoizmu, dzięki czemu zachowuje on życie, zdobywa władzę i majątek. Żądza władzy i posiadania jest głównym motorem ludzkich działań. Społeczeństwo traktuje on jako zbiór jednostek, stale walczących o władzę i majątek, pozostających ze sobą w stanie wrogości.

W rozumowaniu Machiavellego podstawowym elementem jest idea zmiany. Przedmiotem jego zainteresowania, szczególnie w Księciu  jest nowe państwo, nowa władza. Książę może zdobyć władzę siłą, może to być przewrót wewnętrzny lub zewnętrzny podbój, ale w każdym wypadku chodzi o władzę ustanawianą od nowa lub zmienianą. Ta nowa lub zmieniona władza musi oprzeć się na nowych prawach i dlatego władca musi być przede wszystkim legislatorem, a od jego mądrości zależy bardzo dużo. W Rozważaniach Machiavelli stwierdza: „Należy przyjąć za ogólne prawidło, że do nadania wszelkim nowo powstającym republikom i królestwom właściwej formy rządów,? nie potrzeba więcej jak jednego człowieka; jest nawet rzeczą konieczną, aby pomysł i wykonanie tego rodzaju planu był dziełem jednej tylko osoby. Dlatego to, mądry prawodawca, winien starać się na wszelkie sposoby o skupienie całej władzy w swoim ręku”[1]. Niezwykle mocno podkreśla on wpływy początków, pokazuje że lepszym rozwiązaniem jest ustanowić coś dobrze na początku, niż później ulepszać i poprawiać. Machiavelli pisząc o monarchii czy republice, nie przewiduje żadnych mechanizmów wyboru przywódcy. Skąd bierze się więc dobry prawodawca? Z własnego wyboru i nadania. W jego opinii ludzie kierują się tylko własnym interesem, który wyraża się w formie dwóch tylko rzeczy – fortuny i bezpieczeństwa, a to nie sprzyja wyłonieniu skutecznego przywódcy przez ogół społeczeństwa. W Księciu skupił się Machiavelli na ustroju państwa okresu przejściowego. Ustrój taki musi opierać się na silnej, wręcz dyktatorskiej władzy. Ponieważ tylko taka władza może doprowadzić do osiągnięcia wyznaczonego celu, a sukces usprawiedliwia wszystkie poczynania i gloryfikuje polityków, którzy go osiągnęli. Władca, który ma wyprowadzić naród z upadku, nie może wystrzegać się okrucieństwa i terroru, a dokonywanie czynów najbardziej odrażających powinien powierzać swoim współpracownikom. Zastanawiając się nad sposobami sprawowania władzy, autor Księcia formułuje katalog wskazań dotyczących prawidłowego i skutecznego sprawowania władzy.

  • Należy wykazać zdecydowanie w stosowaniu przemocy, najlepiej koncentrując akty terroru w jak najkrótszym czasie, „ażeby nie wracać do nich potem i ażeby pofolgowawszy, móc uspokoić poddanych”[2].
  • Należy wykazać powściągliwość i oszczędność w korzystaniu z majątku, by nie budzić zawiści ludu.
  • Budzić miłość w poddanych, ale jeszcze bardziej ich lęk.
  • Kierować się zawsze dobrem powszechnym, np. skazując wrogów państwa a nigdy wrogów osobistych.

Docelową wizję państwa silnego i trwałego, zawarł Machiavelli w Rozważaniach nad pierwszym dziesięcioleciem historii Rzymu Liwiusza. Państwo takie powinno posiadać, według autora, ustrój republikański, ale w formie mieszanej. Rządy takie bowiem gwarantują praworządność i stabilność, a oddając większość władzy w ręce ludu, którym u Machiavellego są niepasożytniczy posiadacze, zapewniają wolność, równość i możliwość szybkiego rozwoju gospodarczego. W porównaniu z jedynowładcą, lud podejmuje trafniejsze decyzje, lepiej dobiera kandydatów na stanowiska państwowe dzięki czemu większość obywateli jest zaangażowana w życie polityczne państwa.

Machiavelli pozostaje niezwykle krytyczny wobec religii chrześcijańskiej, czy też nauk Kościoła, który nakazuje poddać się biegowi wydarzeń i zrezygnować z walki przeciwko zrządzeniom losu, które człowiek napotyka na swojej drodze. Nic więc dziwnego, że wkrótce po opublikowaniu jego dzieła znalazły się na watykańskim indeksie ksiąg zakazanych.

Machiavelli był często uważany za pisarza na wskroś złego i cynicznego. Tłumaczono to jego sytuacją w jakiej się znalazł po upadku republiki. Wygnanie, na które skazali go Medyceusze, oznaczało konieczność przeniesienia się z jednego państewka do drugiego. W tamtej jednak rzeczywistości nie różniło się od wygnania z ojczyzny takiej, jak ją my obecnie pojmujemy. Pomimo to w rozdziale 26 Księcia, kieruje autor apel do Medyceuszów o zjednoczenie Italii i wspólną walkę przeciwko interwencjom z zagranicy. Często zarzucano mu także amoralność, ale trzeba zwrócić uwagę na to, że pojęcie cnoty ma u Machiavellego czysto polityczny charakter. Nie ma żadnego związku pomiędzy cnotą a postępowaniem moralnym i właściwie moralność nie jest dla niego interesująca, gdyż w polityce liczy się tylko skuteczność, a środki jakich się używa dla osiągania celów mają znaczenie drugorzędne. Kiedy więc dochodzi do sytuacji wyboru, Machiavelli zawsze opowiada się za rozwiązaniem bardziej stanowczym i najkrótszą drogą zmierza do celu.

Machiavelli, przy całej swojej oryginalności, był typowym przedstawicielem swojej epoki. Chętnie zwracał się ku starożytności, wierząc w to, że znaleźć tam można najlepsze rozwiązania. Zarazem w jego ideach było wiele nowych elementów, jak poszukiwanie prawidłowości społecznych bliskie socjologizmowi Monteskiusza, czy teoria okresu przejściowego zapowiadająca doktrynę jakobińską. Dał on początek nurtom absolutystycznym i wszelkiej myśli stawiającej sobie za cel nadrzędny rację stanu. Wzorem ostatecznym nie była dlań jednak monarchia absolutna, lecz praworządna republika majętnych obywateli.



[1] Cytat za M. Król, Historia myśli politycznej od Machiavellego po czasy współczesne, Gdańsk 2001

[2] Cytat za H. Izdebski, Historia myśli politycznej i prawnej, Warszawa 1995, s.152.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

stat4u