Ekspansja sztuki bizantyjskiej. Bałkany i Ruś.

Cesarstwo Wschodniorzymskie, które powstało w wyniku podziału cesarstwa Rzymskiego w 395r, przez lata swojego istnienia, w późniejszym okresie jako Cesarstwo Bizantyjskie, wykształciło swoją własną kulturę. Oddziaływała ona na wiele terenów i państw, które w ciągu wieków znalazły się pod bezpośrednim panowaniem, wpływem lub też dobrowolnie, tak jak Ruś, przyjmowały i wzbogacały sztukę Bizantyjską.

W momencie swojego największego rozrostu terytorialnego i dobrobytu, w VI w, cesarstwo obejmowało obszar począwszy od Półwyspu Iberyjskiego, poprzez Italię i Północną Afrykę, aż do Syrii i Palestyny. Po raz ostatni w dziejach Morze Śródziemne było morzem wewnętrznym jednego państwa. Państwo to wytworzyło nowe granice, czy limes, gdzie zaczęto budować charakterystyczne fortece graniczne, często na miejscu dawnych fortec z czasów Trajana i Dioklecjana. Ich konstrukcja charakteryzowała się grubymi, dochodzącymi do trzech metrów, murami, budynkami mieszkalnymi, magazynami i kościołem wewnątrz. Ten kościół miał chronić załogę w niemniejszym stopniu niż mury. Fortece takie wznoszone były przez cały niemal VI w. W momencie gdy militarna potęga Cesarstwa zmalała ten typ budowli przekształcił się w silnie ufortyfikowany klasztor. Oglądać takie możemy zarówno na górze Synaj, gdzie miał on chronić Palestynę przed atakami koczowników z południa, jak i w Dafni kolo Aten gdzie obrona nie była konieczna. Niestety większość tych monumentalnych budowli  legła w gruzach i do rzadkości należą zachowane budowle Rawenny.

Najważniejszymi ośrodkami sztuki wczesnobizantyjskiej były ówczesne wielkie miasta wschodu, Aleksandria i Antiochia. Nie zachowała się w prawdzie ich architektura, podziwiać natomiast możemy drobne rzeźby z kości słoniowej, prostopadłościenne skrzyneczki czy też pyxis, okrągły pojemnik z płaską przykrywką. Były one przeznaczone dla Kościoła i dworu a zdobione wzorami zarówno o tematyce chrześcijańskiej jak i nawiązujące do antyku. Oba miasta były centrami gdzie krzyżowały się tradycje orientalna i grecka i to właśnie z tej krzyżówki narodziła się sztuka i kultura Bizancjum. Po zajęciu tych miast przez Arabów ich funkcję przejął Konstantynopol i pełnił ją aż do swojego upadku w 1453r. Wiele z tych cennych zabytków znalazło się w Italii gdzie trafiały w wyniku odwrócenia się, począwszy od VI w., ról w oddziaływaniu na kulturę i sztukę. O ile we wcześniejszym okresie sztuka Rzymu brała czynny udział w kształtowaniu oblicza Konstantynopola, tak w następnym to Konstantynopol stał się wyznacznikiem trendów w sztuce. To znaczenie objawiało się między innymi w tym, że Papierze aż do VIII w. musieli ubiegać się o zatwierdzenie swojego wyboru do cesarzy, a wielu z nich pochodziło ze wschodu. Wpływy wschodu w Rzymie oglądać możemy w kościołach, gdzie decydowały one o wyglądzie ich wnętrza. Jednak nie Rzym a Wenecja była najważniejszym ośrodkiem sztuki bizantyjskiej w Italii. Począwszy od XII w. rozpoczęto pokrywanie wszystkich kopuł, sklepień i górnych części ścian mozaikami, co trwało aż do XIV w. Weneckie kościoły były wypełnione niezliczonymi dziełami bizantyjskiego rzemiosła a większość z nich trafiła tu po złupieniu Konstantynopola w 1204 r. i są tylko niewielką częścią wszystkich kosztowności jakie trafiły wtedy do kościołów i klasztorów w całym łacińskim świecie. Innym rejonem, na którym sztuka Bizancjum odcisnęła swój ślad była Wielka Grecja, czyli południowa Italia. Gdy w IX w. Bizancjum utraciło Sycylię na rzecz Arabów a następnie południową Italię na rzecz Normanów, definitywnie skończyło się tam panowanie cesarstwa. Normanowie nie poprzestali tylko na Italii, ale najechali także Albanię i Epir. Wynikiem tych najazdów był napływ greckich artystów i rzemieślników, którzy sprawili, że często trudno jest odróżnić wyroby pochodzące z Bizancjum od tych produkowanych przez nowych mieszkańców Wielkiej Grecji. Ale nie tylko w ten sposób napływali do Italii rzemieślnicy i artyści greccy. W krótkich czasach pokoju, zarówno władcy normańscy jak i opaci klasztorów, np. Monte Casino, zwracali się do Konstantynopola o pomoc w dekoracji swoich siedzib, które podziwiać można do chwili obecnej.

Znacznie bliżej Konstantynopola położonym obszarem była Grecja, gdzie począwszy od X w., zarówno na lądzie stałym jak i na wyspach Morza Egejskiego, spotkać można dzieła wybitne w skali całego Bizancjum i w tym kontekście  można je traktować jako przykłady ekspansji sztuki bizantyjskiej na te tereny. Specjalnym miejscem obrazującym tą ekspansję jest góra Athos, najlepszy przykład bizantyjskiego monastycyzmu.

Mnisi odgrywali poważną rolę w życiu wschodniego kościoła. W klasztorach, nawet tych zlokalizowanych daleko od Konstantynopola, powstawały bogato iluminowane rękopisy, które szerokim strumieniem napłynęły do Konstantynopola w momencie gdy Syria i Palestyna dostały się pod panowanie Arabskie i setki mnichów musiało szukać dla siebie nowego miejsca. Wraz z nimi napłynęły też ikony i miniatury, dzięki którym dokonała się odnowa całego malarstwa religijnego po okresie ikonoklazmu. Góra Athos stała się dla mnichów miejscem gdzie mogli oni schronić się przed prześladowaniami a Wielka Ławra stała się wzorem dla innych klasztorów, prezentując plan ufortyfikowanego czworoboku ze stojącym pośrodku dziedzińca kościołem ? katolikonem.

Po upadku Cesarstwa Bizantyjskiego znaczenie Góry Athos nie zmalało a wręcz przeciwnie. Mnisi zachowali swoją samodzielność i dzięki życzliwości sułtanów mogli bez przeszkód kontynuować wielowiekowe tradycje sztuki bizantyjskiej a spadkobiercami tej tradycji są twórcy tzw. szkoły kreteńskiej, której głównym przedstawicielem był Teofan z Krety. Przykłady tej szkoły zachowały się w całej Grecji. Athos było w końcu miejscem skąd religijność, kultura i sztuka bizantyjskiej Grecji promieniała na kraje słowiańskie, ale też podatnego na ich wpływy.

Jednym z nurtów sztuki bizantyjskiej jest bez wątpienia, pomimo różnic stylistycznych, malarstwo Serbii. Większość serbskich zabytków kojarzyć należy z okresem Paleologów i poprzedzającymi je z epoki Komnenów. Bardziej indywidualna stała się sztuka Serbii dzięki fundacjom Stefana Nemanii, który był żupanem Raszki. Ostatnia z tych fundacji to klasztorna cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej w Studenicy, wzniesiona w latach 1183 – 1196. wnętrze tej świątyni kryje typowo bizantyjskie malowidła, których twórcą był zapewne artysta grecki. Z trudem poddają się klasyfikacji przykłady malarstwa serbskiego w Sopocianach, gdzie działało kilku malarzy, którzy mogli pochodzić zarówno z Grecji jak i być miejscowymi twórcami. Pojawienie się wybitnych dzieł na bizantyjskiej prowincji w XIII w. nie może dziwić jeżeli weźmiemy pod uwagę, że Konstantynopol zajęty był wtedy przez Krzyżowców.

Innym obszarem, na którym sztuka bizantyjska znalazła swoje ujście, choć  mniejszym stopniu była Bułgaria, która pomimo politycznej rywalizacji z Cesarstwem, przyjęła chrzest właśnie stamtąd. Wraz z chrztem na teren tego państwa powstałego 681 r. zaczęła przenikać również kultura i sztuka Cesarstwa. Władcy Bułgarii starali się ograniczać wpływy Konstantynopola w czym pomagali im słowiańscy uczniowie św. Metodego. Kultura tego kraju ukształtowała się głównie w wyniku stopienia elementów słowiańskich z tradycjami Protobułgarów. Przykładem wpływów Bizancjum może być miasto Presław, które stało się stolicą państwa i siedzibą patriarchów. Według kroniki z XI w. wybudowano je na rozkaz cara Symeona, który młodość spędzil w Konstantynopolu. Znajduje się tam jedna z najważniejszych budowli w całej średniowiecznej architekturze Bułgarii, Złota albo Okrągła Cerkiew. Przyjęcie na stałe obrządku bizantyjskiego w 1235 r. spowodowało przyjęcie wraz z liturgią typu małego kościoła na planie krzyża, a znikają charakterystyczne dla pierwszego państwa bułgarskiego wielkie bazyliki. Najważniejszymi miastami tego okresu były Tyrnow i Nesebyr, gdzie architekturę określa się mianem szkoły tyrnowskiej. Termin ten poza budowlami obejmuje również dzieła malarskie powstające w XIII i XIV w. Dzieła szkoły tyrnowskiej rozrzucone są po całej Bułgarii. W skalnych cerkwiach w Iwanowie spotykamy przedstawienie nagich postaci, co świadczy o tendencjach antykizujących u ich autora. Innymi przykładami są freski w małej cerkwi św. Mikołaja i Pantelejmona w Bojanie pod Sofią czy też ostatnie dzieła szkoły tyrnowskiej, iluminowane rękopisy z czasów panowania cara Iwana Aleksandra. Sztuka bułgarska, po zajęciu kraju przez Turków, znalazła azyl na Górze Athos. Zgromadzono tam liczne dokumenty i pamiątki dawnej świetności, a najważniejszym był wpływ jaki sztuka płynąca z Athos wywierała na ziemie bułgarskie. W XVI w. ten wpływ objął już cały Półwysep Bałkański.

Od przełomu XIII i XIV w. wpływom Bizancjum uległa Wołoszczyzna, co przejawiło się w przyjęciu języka staro-cerkiewno-slowiańskiego jako języka pisanego. Natomiast cerkiew św. Mikołaja w Curtea de Arges jest przykładem bezpośredniego oddziaływania sztuki bizantyjskiej. Stała się ona też, aż do schyłku XVI w. wzorem dla innych budowli Wołoszczyzny.

Trójlistnie zamknięte cerkwie, charakterystyczne dla architektury Bizancjum, występowały też powszechnie w Mołdawii, a cerkiew Świętej Trójcy w Siret jest ich specyficzną odmianą. W dwóch ostatnich dekadach panowania Stefana III Wielkiego powstało około trzydziestu cerkwi fundowanych przez samego hospodara lub jego doradców.

Nie można zapomnieć w końcu o państwie Wielkomorawskim gdzie w IX w. działali „sołuńscy bracia” a następnie ich uczniowie. Jednak gdy ostatecznie okazało się, że w państwie tym ostatecznie zwyciężył obrządek łaciński, sztuka bizantyjska nie zdążyła wywrzeć istotnego wpływu. Okazał się po raz kolejny iż największa siła tej sztuki i kultury tkwiła w powiązaniu z Kościołem wschodnim.

Całkiem inaczej niż w przypadku Półwyspu Bałkańskiego, sztuka i kultura bizantyjska trafiła na Ruś. Według kroniki książę kijowski Włodzimierz I Wielki wybrał chrzest w obrządku wschodnim przekonany przez swoich wysłanników o świetności bizantyjskiego nabożeństwa. Wkrótce potem to Grecy budują cerkiew zwaną Dziesięcinną w Kijowie. Jej wyposażenie przywieziono z Chersonezu, bizantyjskiej kolonii handlowej na Krymie. W następnych wiekach w Kijowie powstało szereg cerkwi a miasto miało się upodobnić do Konstantynopola, o czym świadczyły wezwania głównych cerkwi i dwa kamienne pałace, przy których budowie zatrudnieni byli bizantyjscy mistrzowie. Z biegiem czasu dominacja bizantyjskich mistrzów maleje a zastępują ich twórcy miejscowi, co obrazuje nowy i oryginalny sposób użycia elementów budowli, nie spotykany w Bizancjum. Program i tematyka dekoracji pozostają natomiast typowo bizantyjskie. Duże znaczenie miało wzniesienie w latach 1073 – 1078 pierwszego soboru Uspieńskiego  w kijowskim klasztorze zwanym Ławrą Pieczewską. Najważniejszym obok Kijowa ośrodkiem kultury i sztuki staroruskiej na Rusi była Nowogród Wielki, a także Włodzimierz nad Klaźmą, położony daleko na wschodzie.

Najazd Tatarów w 1238 roku zahamował jednak rozwój sztuki włodzimierskiej na następne dwieście lat. Nowogród Wielki pozostał niepodległy dzięki czemu mógł przechowywać spuściznę kultury staroruskiej a w wiekach XIV i XV stać się jednym z najważniejszych miejsc jej odrodzenia.

Wpływy Bizancjum nie zanikły jednak na Rusi i były istotnym czynnikiem gdzie tzw. renesans Paleologów dał początek epoce nazywanej niekiedy wczesnym renesansem na Rusi. Było to zasługą greckich malarzy a w szczególności Teofana Greka, który ok. 1370 roku przybył do Nowogrodu Wielkiego i wykonał tam szereg dzieł.

Przykładem miasta, które wykształciło własną szkołę architektoniczną i malarską, był Psków. Ikony oraz freski miniatury malowane w tym mieście są nadzwyczaj swobodne, często nawet jakby z lekceważeniem zasad rzemiosła.

Odrębna szkoła malarska uformowała się również w Moskwie, która zwyciężając Tatarów na Kulikowym Polu zaczęła wyrastać na stolicę całej Rusi. Do Moskwy przeniósł się też Teofan Grek, z którym pracował Rublow a kolejnym przedstawicielem był Dionizy. Ich ikony często nie były przeznaczone do oglądania jako pojedyncze obrazy lecz wchodziły pierwotnie w skład ikonostasów. Poprzednikami ruskich ikonostasów były przegrody ołtarzowe, jakie począwszy od IV w. występowały w kościołach wczesnochrześcijańskich. Ikonostas dzieli wnętrze świątyni na dwie części, ale zarazem łączy je poprzez troje drzwi. Ukazuje wiernym kilkadziesiąt ikon, umieszczonych w wyrównanych rzędach i tworzących jednolite pod względem treści zespoły. Ze względu na swoje rozmiary ikonostasy były najczęściej dziełami złożonymi. Łączyły się w nich teologia Kościoła wschodniego, praca wielu artystów i pragnienia i uczucia wiernych. Najznakomitszy z ikonostasów to ten z soboru Troickiego w Ławrze Trocko-Siergiejewskiej.

Ikony odgrywały najważniejszą rolę do połowy XVII w., kiedy pod wpływem sztuki zachodu coraz większego znaczenia zaczęły odgrywać rzeźba i porządki architektoniczne, które upodobniły przegrody do barokowych ołtarzy.

W miarę jak Moskwa wyzwalała spod jarzma tatarskiego i opanowywała kolejne tereny ruskie wzrastała jej ranga, co wymagało budowy nowych, wspaniałych budowli, które tą rangę potwierdzały by. W 1472 r. kiedy na moskiewskim Kremlu rozpoczynała się budowa soboru Uspienskiego, wzorowanego na takim samym w Włodzimierzu, Iwan III poślubił Zoe Paleolog, bratanicę ostatniego cesarza bizantyjskiego. Dzięki temu on i jego następcy mogli uważać się za spadkobierców władców Konstantynopola. Przyjęli ich herb, dwugłowego orła a w następnym stuleciu także tytuł cara.

Bizantyjskie elementy w kulturze i sztuce Rusi a następnie Rosji odgrywały znaczącą rolę aż do momentu gdy Piotr Wielki spowodował, że Rosja na wielką skalę zetknęła się z cywilizacją Europy łacińskiej. Jednak przywiązanie do tradycji bizantyjskiej i greckich korzeni znaleźć można w Rosji do chwili obecnej.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

stat4u