Broń sieczna

Elementy broni siecznej
Elementy broni siecznej na podstawie T. Królikiewicz, Historia broni siecznej, Warszawa 2008

W miarę rozwoju technologii obróbki metali ukształtowały się trzy kategorie długości broni siecznej: broń długa, o średniej długości i broń krótka.

Podstawową bronią sieczną długą w średniowieczu był miecz. Jego rozwój w tym okresiebył związany z kształtowaniem się stanu rycerskiego i uzbrojeniem konnego rycerza. Początkowo na przełomie XI i XII wieku miecz był zbliżony do miecza karolińskiego[1] i przystosowany głównie do cięcia. Wraz z rozwojem uzbrojenia ochronnego rycerza modyfikacjom ulegał również miecz, który przystosowywano nie tylko do cięcia, ale również do kłucia, co miało na celu penetracje luk w zbroi płytowej przeciwnika. Aby powiększyć skuteczność w walce konnej zwiększono również rozmiary miecza, co zaowocowało powstaniem wielkiego miecza o długiej głowni i rękojeścią z półtora lub dwuręcznym uchwytem i masywną wyważającą głowicą. Do specjalnych rodzajów miecza zaliczyć należy koncerz, powstały w XV wieku i używany głównie przez ciężką jazdę. Z broni tej wywodził się rapier, przeznaczony głównie do kłucia i mający rozbudowaną osłonę dłoni. Wcześniej niż rapier w środkowej Europie pojawiła się szabla. Trafiła ona tu wraz ze wschodnimi plemionami Awarów, którzy osiedlili się w nizinie węgierskiej. Przejęli oni jednak uzbrojenie zachodnie zapominając o szabli. Pojawiła się ona ponownie gdy w XIV wieku pojawili się Turcy, nowi przeciwnicy Węgrów. Używali oni właśnie szabli co z kolei spowodowało wprowadzenie przez tych drugich tej broni w walce z tym orientalnym przeciwnikiem. Wraz z węgierskimi oddziałami najemnymi szabla w XV wieku trafiła do Polski.

Rozwój miecza nie wyeliminował z użycia broni siecznej o średniej długości. Reprezentował ją kord, wywodzący się od noża typu scramasax[2], a także tasak.

Jako broń krótka w średniowieczu szeroko używane były puginały i noże. Były one uzupełniającą bronią rycerza.

Elementy broni siecznej

Głownia

Jest ona zasadniczym elementem broni siecznej służącym do zadawania ciosów i obrony przed ciosami przeciwnika. Zwana jest ona również brzeszczotem, ostrzem lub z niemieckiego klingą[3]. Składa się ona z dwóch części: trzpienia służącego do zabudowy rękojeści i podstawowego elementu głowni od nasady do szczytu. Trzpień może przyjmować kształt okrągłego pręta albo płaskiej listwy. Jest on obudowany rękojeścią, a jego górna część służy zazwyczaj do połączenia tych dwóch części. Odbywa się to poprzez znitowanie, zlutowanie bądź skręcenie. Linia oddzielająca trzpień od pozostałej części głowni nazywana jest nasadą. Część głowni poniżej trzpienia dzieli się na trzy części: zastawę służącą do parowania ciosów przeciwnika, moc lub po staropolsku miążczyna i pióro. Ten trójpodział dotyczy głównie szabel, choć rozciągnięty może być na pozostałe rodzaje broni siecznej, szczególnie długiej.

Głownie mogą być sieczne (jednosieczne lub dwusieczne) oraz kłujące, proste i z krzywizną. Niektóre głownie, szczególnie broni używanej na Wschodzie, mają bardzo dużą krzywiznę. W poprzecznych przekrojach głowni zauważyć możemy zbrocza, szersze lub węższe wgłębienia przebiegające na znacznym odcinku oraz strudziny, wgłębienia znacznie węższe niż zbrocza. Krótka część głowni przylegająca do nasady nazywana jest progiem. Dolna część pióra, najczęściej ostro zakończona, nazywana jest sztychem[4].

Rzemieślnicy, którzy potrafili uzyskać głownię twardą a zarazem sprężystą, niepodatną ani na odkształcenia ani na złamania, nabywali tą zdolność przejmując wiedzę od swoich przodków. Niebagatelną rolę odgrywały tu ośrodki kuźnicze, zbierające, podtrzymujące i przekazujące najlepsze, wielokrotnie sprawdzone sposoby produkcji[5].

Rękojeść

Rękojeść jest elementem broni służącym do ujmowania jej ręką lub czasami dwoma rękami.

Przykłady rękojeści
Przykłady rękojeści na podstawie T. Królikiewicz, Historia …

Trzon jest podstawowym elementem rękojeści. Dolną jego część stanowi uchwyt, górną głowica. Ta ostatnia ma na celu zapobieganie wysunięciu się broni z ręki jak również jej wyważenie. Była ona również elementem dekoracyjnym. W celu wzmocnienia konstrukcji trzonu zastosowano pierścienie metalowe zakładane u dołu i u góry. Kolejnym elementem rękojeści jest jelec. Służy on do ochrony dłoni trzymającej broń podczas walki. Tylko niektóre typy broni siecznej nie mają tego elementu. Przykładowo wymienić tu można noże bojowe. Najprostszym jelcem jest jelec krzyżowy najczęściej spotykany w okresie średniowiecza[6].

W zależności od występowania jelca i jego konstrukcji można wyróżnić następujące podstawowe rodzaje rękojeści:

  • Bezjelcowa otwarta
  • Otwarta z jelcem dwuramiennym poziomym
  • Półotwarta, w której przednie ramię jelca przechodzi przez kabłąk
  • Zamknięta, w której ramię jelca przechodzi w kabłąk łączący się konstrukcyjnie z głowicą[7].

Pochwa i zawieszenie broni siecznej

Jest ona ochronnym pokrowcem broni siecznej jak również chroni ona ubiór noszącego broń przed uszkodzeniem. Podstawowym elementem pochwy jest płaszcz. W średniowieczu wykonywano go z dwóch listew, w staropolskim języku zwanych trzaskami, i zazwyczaj pokrywano skórą, tkaniną lub blachą. Elementami wzmacniającymi całą konstrukcję były okucia, które służyły również do zawieszania pochwy. Górne okucie to szyjka z mankietem. Inne to ryfki, przeznaczone do zawieszania całej konstrukcji. Trzewik, dolne okucie pochwy, stanowił element wzmacniający ją, jak również chronił pochwę i głownię przed uszkodzeniem podczas poruszania się. W tym celu jako zakończenie u dołu posiadał on ostrogę lub gałkę.

Broń noszono zawieszoną w różny sposób. Najczęściej zawieszano ją na pasie i był to sposób szeroko stosowany w przypadku mieczy średniowiecznych. Broń była troczona do pasa za pomocą rapci, czyli rzemiennych pasków. Stosowano również sznury, paski z tkaniny, łańcuchy i inne. Szeroko rozpowszechnionym sposobem noszenia broni siecznej były żabki, które obejmowały górną część pochwy i łączyły ją z pasem noszącego. W średniowieczu żabki stosowano do noszenia noży jako broni plebejskiej. Niektóre typy bardzo długiej broni siecznej, jak na przykład dwuręczne miecze piechoty, noszono ukośnie na plecach, zazwyczaj bez pochwy w specjalnie ukształtowanych pasach. Wraz z rozpowszechnieniem się stosowania szabli w XV wieku pojawił się temblak, jako nowy sposób noszenia broni siecznej. Była to pętla, zazwyczaj wykonana ze skóry, zamocowana do rękojeści broni i zawieszana na przegubie dłoni. Miało to zapobiegać wytrącaniu broni podczas walki i niebezpieczeństwu jej utraty. Z czasem zaczął on pełnić obok roli użytkowej również ozdobną[8].

Bardzo nielicznie pochwy zachowały się w materiale archeologicznym, częściej spotykane są jedynie ich okucia. Pochwy często ozdabiane były bogato zdobionymi, szerokimi pasami. Na nagrobkach Henryka IV Prawego, Bolka I świdnicko ? jaworskiego i Przemka ścinawskiego pasy zdobione były metalowymi, złoconymi kółkami, rozetami itp. Ponadto pochwy bywały malowane, np. pochwa Henryka IV Prawego była zielona[9].

Miecze

Z miecza typu spatha[10]ukształtował się miecz karoliński, charakterystyczny dla okresu od połowy VIII do X wieku. Ewolucja karolińskiego miecza i odnalezienie wielu egzemplarzy na obszarach Skandynawii, stało się powodem nazwania ich mianem mieczy normańskich czy wikińskich. Jednak dokładniejsze badania wykazały, że pochodzą one z krajów karolińskich, głównie z kuźni położonych w rejonie Nadrenii. Takie miecze spotkać też można na terenach polskich. Spotykane u nas okazy z okresu między X a XII wiekiem są niezbyt długie, dochodzące do100 cm. Obustronne, szerokie i płytkie zbrocza sięgają do samego sztychu. Większość głowni posiada sztych zaokrąglony, choć zaczynają pojawiać się głownie zakończone ostrzej. Miecze te posiadają rękojeść jednoręczną, jelec krzyżowy i dużą, ciężką głowicę. Trzon miał zazwyczaj walcowatą okładzinę sporządzoną z drewna. Wiele mieczów miało efektownie i kosztownie wykończoną rękojeść, często przy użyciu miedzi, srebra i złota, a także rogu.

Miecze z VIII - XII wiek
Miecze drużyny książęcej VIII – XII wiek; ze zbiorów MWP, fotografia własna

Na obszarze Polski odkryto ok. 80 ? 90 mieczy wczesnośredniowiecznych. Większość z nich odnosząca się do okresu od 950 do 1100 roku[11]. Wymienione miecze obejmują kilkanaście typów uwzględnionych w klasyfikacji J. Petersena. Klasyfikacja ta za podstawę podziału przyjęła kształt rękojeści, gdyż głownie mieczy autor uważał za zbliżone do siebie. Wiele wyodrębnionych typów, Petersen oznaczył literami rzymskimi i liczbami lub kombinacjami liczb. Klasyfikację tą uprościł R.E.M. Wheeler, pozostawiając dziewięć typów mieczy oznaczonych cyframi rzymskimi od I do IX. Z kolei Carl Axel Nordman przedstawił w 1943 roku uproszczoną modyfikację klasyfikacji Petersena, za kryterium klasyfikacji przyjmując kolejność pojawiania się mieczy w okresie od początku VIII do połowy XI wieku[12].

Starsze miecze znajdowane na terenie Polski, a są to pojedyncze egzemplarze, datowane są przed połową X w.  częściej występują miecze z okresu X i XI wieku i większość z nich uważana jest za miecze importowane.

Technologia produkcji mieczy wczesnośredniowiecznych jest różnorodna. Głownia była zgrzewana z warstw żelaza i stali, przy czym oba ostrza kształtowane były wyłącznie ze stali. Część stalowa wykuta była nie z jednego kawałka lecz z szeregu drobnych sztabek. Całą głownię poddano dodatkowo obróbce cieplnej polegającej na hartowaniu a następnie odpuszczeniu. Innym sposobem produkcji było wykuwanie całej głowni z miękkiego żelaza o bardzo niskiej zawartości  fosforu. Oba ostrza były następnie nawęglane, a całość poddawano jeszcze hartowaniu i odpuszczaniu. Jelec sporządzano z miękkiego żelaza gorszej jakości z dużą domieszką fosforu. Odkuwano w końcu głownie ze stali o dość niskiej zawartości węgla, z którą łączono nieduże sztabki stali twardej, silnie nawęglonej, formując z nich oba ostrza. Także i ta głownia poddawana była obróbce cieplnej, czyli hartowaniu i odpuszczaniu.

Miecz z XIV wieku
Miecz z XIV wieku znaleziony pod Płowcami; ze zbiorów MWP, fotografia własna

Zgrzewanie głowni z różnych części miało na celu uzyskanie ostrza twardego a zarazem sprężystego, niepodatnego ani na odkształcenia ani na złamania.

Późniejszy rozwój miecza średniowiecznego związany był ze zwiększeniem liczebności drużyn rycerskich, przemianami sposobów walki oraz rozwojem uzbrojenia ochronnego, a konkretnie wykształcenia się zbroi płytowej[13]. W związku z koniecznością produkcji mieczy w coraz większej ilości zrezygnowano w tym okresie z kosztownego ich zdobienia na rzecz odpowiednich właściwości technicznych, które uzyskiwano w prostszy sposób niż we wczesnym średniowieczu. Głownia kuta była z jednolitej stali, bądź z łączonych elementów stalowych o różnych zawartościach węgla i poddanych odpowiedniej obróbce (nawęglaniu, hartowaniu i odpuszczaniu). Powodowało to, że głownie były twarde i sprężyste i nie łamały się przy uderzeniach. Taki sposób produkcji wymagał wykwalifikowanych i doświadczonych rzemieślników. Doświadczenie to zdobywali oni w ciągu długoletniej pracy i przekazywaniu wiedzy z pokolenia na pokolenie[14]. W niektórych miastach polskich działali wytwórcy broni siecznej: kowale, odkuwający głownie i mieczownicy, oprawiający je.

W porównaniu z mieczem wczesnośredniowiecznym w późniejszym okresie zwiększył on swoje wymiary dzięki czemu atakujący uzyskiwał większą siłę ciosu. W wyniku tej zmiany powstały miecze półtoraręczne i dwuręczne, wyważone masywną głowicą. Miecze krótsze otrzymały ostry sztych umożliwiający penetrację luk w zbroi płytowej. Zanika też zupełnie zbroczę. W XV wieku również wielkie miecze otrzymały ostry sztych. Wiązało się to z dalszym rozwojem zbroi płytowej.

W średniowieczu miecz miał także znaczenie symboliczne. Był symbolem stanu rycerskiego, symbolem władzy monarchy ? sądowniczej i wojskowej, a ze względu na swój kształt, krzyż, także symbolem religijnym. Niektóre sławne miecze miały swoje imiona bądź nazwy. Koronacyjny miecz królów polskich nazywany jest Szczerbcem. Według legendy jest to miecz, który Bolesław Chrobry wyszczerbił uderzając w  Złotą Bramę wjeżdżając w 1018 roku do Kijowa. Jednak jego analiza wykazuje, że pochodzi on z XIII wieku a po raz pierwszy jako miecz koronacyjny został użyty w 1320 roku podczas koronacji Władysława Łokietka. Poza tym Złota Brama została zbudowana w 1037 roku i Bolesław Chrobry nie mógł tego uczynić. Sama nazwa pojawiła się po raz pierwszy w Kronice wielkopolskiej pochodzącej z XIII wieku, w której czytamy, że miecz ten otrzymał Bolesław od anioła a  nazywa się on Szczerbcem, ponieważ gdy na wezwanie tegoż anioła Chrobry udał się na Ruś gdzie właśnie uderzył nim w bramę, która zamykała gród kijowski, w wyniku czego poniósł on niewielką stratę, która w języku polskim zwie się szczerba[15].

Puginał

Sztylet rycerski
Sztylet rycerski; ze zbiorów MWP, fotografia własna

Stanowił on narzędzie samoobrony a zarazem mordu i był pospolicie używany we wszystkich warstwach i stanach średniowiecza. Swój związek z mieczem zaznaczał poprzez zawieszenie z prawej strony przy rycerskim pasie. Przez rycerzy używany był przede wszystkim do dobijania pokonanego przeciwnika. Wiązało się to z udoskonaleniem zbroi rycerskiej a zabicie przeciwnika zabezpieczonego taką zbroją przy użyciu miecza okazało się nie lada problemem. Nadawał się do tego wspaniale puginał i dlatego w XIV wieku zaczęto nazywać go ?misericordia?[16]. Zgodnie z przeznaczeniem głownia puginału była masywna, obusieczna, w przekroju w kształcie rombu, kwadratu lub trójkąta równobocznego. Ułatwiało to przeniknięcie między ogniwami kolczugi lub wiązaniami zbroi płytowej. W latach 1350 ? 1450 w całej Europie, również spotykana w Polsce, popularna była odmiana Basilard[17]. Puginał tego rodzaju charakteryzował się szeroką rękojeścią o rozczłonkowanej formie, zbliżonej w kształcie do rozbudowanej litery T, oraz szeroką obusieczną głownią.

Kord

Miał kształt wielkiego jednosiecznego noża o asymetrycznej rękojeści, której okładziny były nitowane poprzecznie. Był bronią noszoną przez mieszczan, kupców, bogatszych chłopów. Używała go również służba rycerza a i on sam pod koniec średniowiecza nie gardził nim na co dzień. Mógł on bowiem od biedy zastąpić miecz, ponieważ był on długi na kilkadziesiąt centymetrów a dodatkowo lżejszy od miecza..[18]

Tasak

Tasaki z XV wieku
Tasaki piechoty zaciężnej XV wiek; ze zbiorów MWP, fotografia własna

Był bronią zbliżoną do korda jednak różniącą się od niego. Posiadał głownię jednosieczną, prostą lub zagiętą szablowato. Jego sztych bywał czasem skośnie ścięty. Rękojeść była symetryczna i niczym w zasadzie nie różniła się od rękojeści mieczów. Tasak w przeciwieństwie do korda spotykamy także w rękach osób zajmujących wysoką pozycję w hierarchii społecznej. Zobaczyć go można na wawelskim sarkofagu Władysława Łokietka[19]. Według W. Dziewanowskiego tasak nie był właściwie oddzielną odmianą broni siecznej. Są to po prostu wszelkie krótkie szable występujące w średniowieczu. W dawnej polszczyźnie zwane również były ?diszakami?[20].

Koncerz

Pojawił się on pod koniec średniowiecza jako broń używana przez jazdę. Była to broń przeznaczona wyłącznie do kłucia. Głownia jego była więc długa, sztywna i smukła o poprzecznym przekroju trójgraniastym lub czterograniastym. Znanych jest również parę okazów z płaskimi głowniami lecz tak wąskimi, że nie nadają się zupełnie do cięcia[21]. Długość koncerza sięgała aż do 1550 mm. Jego rękojeść nie różniła się niczym od rękojeści miecza. Stał się on bronią używaną przez polską husarię w XVI i XVII wieku[22].


[1] Miecz drużyny stanowiącej siłę zbrojną Karolingów. Charakteryzował się niejednokrotnie głownią o wysokiej jakości i bogato zdobioną rękojeścią ? T. Królikiewicz, Historia broni siecznej, Warszawa 2008, s. 7

[2] Był to długi nóż bojowy wywodzący się z użytkowych noży lateńskich i jednosiecznych mieczy. Stosowały go głównie plemiona północnoeuropejskie: Germanie, Frankowie, Anglosasi. Królikiewicz, Historia broni…, s. 7

[3] W. Kwaśniewicz, 1000 słów o broni białej i uzbrojeniu ochronnym, Warszawa 1981, s. 43

[4] Królikiewicz, op. cit., s. 19-22

[5] A. Nadolski, Polska broń, broń biała, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk 1974, s. 36-37

[6] Królikiewicz, op. cit., s. 23-25

[7] Kwaśniewicz, op. cit., s. 149

[8] Królikiewicz, op. cit., s. 28-36

[9] Z. Wawrzonowska, Uzbrojenie i ubiór rycerski Piastów śląskich od XII do XIV wieku, Acta Archaeologica Lodziensia, nr 25 (1976), s. 24-25

[10] Zachodnioeuropejski miecz z okresu wędrówek ludów, ciężki i charakteryzujący się wykształconą rękojeścią. Głownia średniej długości była obosieczna. Kwaśniewicz, op. cit., s. 156

[11] Królikiewicz, op. cit., s.57

[12] Ibidem, s. 50

[13] Ibidem, s. 58

[14] Nadolski, Polska broń ?, s. 36-37

[15] Kronika wielkopolska, Warszawa 1965, s. 73-74

[16] Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa ?miserere? co znaczy łaska. Dobicie przy użyciu misericordii uchodziło w średniowieczu za akt łaski i było akceptowane przez średniowieczną moralność.  Kwaśniewicz, op. cit., s. 120

[17] Sztylet pochodzenia szwajcarskiego, swoją nazwę wywodzący od miasta Bazylei, ibidem, s. 14

[18] Nadolski, Polska broń ?, s. 60-61

[19] Ibidem, s. 61

[20] Dziewanowski, op. cit., s. 65

[21] Ibidem, s. 27

[22] Królikiewicz, op. cit., s. 84

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

stat4u