Broń palna

Ręczna puszka z XIV wieku
Ręczna puszka, broń palna z XIV w. ze zbiorów MWP, fotografia własna.

Najstarsze informacje o europejskiej broni palnej pochodzą z około połowy XIV wieku[1]. Lufy tych egzemplarzy o długości 25-50 centymetrów odlewano z żelaza lub brązu bądź wykuwano, używając drewnianego rdzenia, na którym zwijano prostokątny kawałek grubej blachy. Otwór zapałowy umieszczano na wierzchu przy końcu komory prochowej.

Od połowy XV wieku polskie wojska, a zwłaszcza piechota zaczęły przezbrajać się z kusz i łuków na nowocześniejszą, acz nie zawsze skuteczniejszą ręczną broń palną[2]. W zachowanych źródłach pisanych dominują trzy rodzaje ręcznej broni palnej. Pierwszym z nich jest hakownica, drugim piszczel a trzecim rusznica.

Broń palną wykonywali ludwisarze, brązownicy i miedziennicy, a także rzemieślnicy zwani po prostu puszkarzami. Łoża wykonywali szyfterze, a kule metalowe produkowali kowale i ludwisarze. O zróżnicowaniu poszczególnych egzemplarzy broni palnej świadczą ich ceny, które kształtowały się od 24 do 28 groszy. Natomiast rajcy krakowscy w 1484 roku sprowadzili z Wrocławia 16 hakownic, za które zapłacili po 41 groszy[3]. Broń palna zaczęła odgrywać rolę w piechocie dopiero pod koniec XV wieku, wcześniej w latach siedemdziesiątych tego wieku przeważały jeszcze łuki i kusze a broń palna była sporadyczna. Dopiero w rejestrach spisowych piechoty pod koniec XV wieku można zauważyć jej znaczny wzrost a w 1500 roku ilość broni palnej osiągnęła prawie 83%, co obrazuje poniższa tabela.

Rok

Rodzaj broni palnej

Odsetek strzelców z bronią palną

Piszczel

Hakownica

Rusznica

1471

4

12

0,8

1477

0,0

1496

230

27,1

1497

389

54,0

1498

857

60,5

1500

336

82,9

Razem

4

12

1812

Tabela 1. Broń palna na wyposażeniu zaciężnych piechurów w latach 1471 -1500[4]

Dopiero więc w ostatnich latach XV wieku broń palna stała się głównym uzbrojeniem piechoty.

Chcąc odpalić jakąkolwiek broń palną, nieodzownym atrybutem był proch. Pierwsza wzmianka o przepisie na proch znajduje się w chińskim dziele z 1044 roku „Wujung zongyao”. Proch służył do sporządzania pocisków dymnych, zapalających i wybuchowych. W końcu XII wieku na dużą skalę używali go Mongołowie. Za pośrednictwem świata muzułmańskiego został on przeniesiony na Zachód gdzie pierwszy znany przepis pochodzi z roku 1267[5].

Hakownica

Hakownica z XV wieku.
Hakownica XVw., ze zbiorów MWP, fotografia własna.

Aby zapobiec nadmiernemu odrzutowi, który powodował wystrzał, lufę zaopatrywano w hak, który opierano o występ muru lub inną stałą podstawę. Stąd wzięła się nazwa hakownica[6]. Pierwotnie małe puszki osadzone na żerdzi mogą być również zaliczane do tego rodzaju broni. Występowały hakownice dwojakiego rodzaju: ciężkie, wymagające obsługi przez dwóch ludzi, z których jeden zajmował się celowaniem, drugi zaś odpalał za pomocą rozgrzanego do czerwoności drutu lub lontu, oraz lżejsze, z których strzelał jeden człowiek opierając łoże o ramię lub zaciskając je pod pachą. Pod koniec XV wieku pojawiły się w Polsce lżejsze hakownice. Miały one nieco pochyloną kolbę oraz prosty zamek lontowy. Długość ich wynosiła około 1 metra, a kaliber 20 – 25 milimetrów. Otwór zapałowy umieszczany był z boku i posiadał panewkę z przykrywką. Pierwotnie za pocisk służyła kula żelazna a po roku 1365 ołowiana.[7] Istnieje również hipoteza, że pociskami mogły być również szklane kulki, które znaleziono w miejscowości Bobrówka, ale w chwili obecnej nie ma przekonywujących na to dowodów[8]. Hakownice zazwyczaj robione były z brązu lub żelaza, choć zdarzały się także ze spiżu. W połowie wieku XV przeważały, jak się wydaje, hakownice z brązu. Świadczy o tym informacja z 1443 roku o arsenale bratysławskim, gdzie znajdowało się 28 hakownic a tylko jedna wykonana była z żelaza[9]. Odpalanie hakownicy przy użyciu lontu lub rozgrzanego pręta było ogromnie niewygodne i praktycznie uniemożliwiało celowanie. Dlatego już od 1423 roku zaczęto stosować kurek i panewkę przymocowane z boku lufy koło zapału[10]. Kurek był to haczykowaty kawałek żelaza o rozdwojonym górnym końcu, pomiędzy którego ramiona można było wcisnąć lont. Drugi koniec, dość długi, służył za język spustowy. Cały kurek przymocowany był do łoża tak aby mógł się podnosić i opuszczać. Dalsze ulepszenia polegają na dodaniu początkowo jednej sprężynki przyciskającej kurek do panewki, a następnie drugiej, utrzymującej kurek w stanie

podniesionym do chwili naciśnięcia dolnego końca. Pomiędzy rokiem1440 a1460, poprzez połączenie kurka oraz sprężyn na jednej blasze, powstaje zamek lontowy, który pomimo późniejszego wynalezienia innych systemów, utrzyma się aż do XVII wieku.

Rusznica

Rusznice weszły do użycia pod koniec XV wieku. Zaopatrzone one były w dociskowy zamek lontowy, umożliwiający trzymanie broni w obu rękach w momencie celowania, co znacznie podnosiło jej skuteczność. Lufy rusznic były na ogół koliste w przekroju, choć niekiedy od połowy miały przekrój oktagonalny. Wylot zabezpieczano pierścieniami bądź gruszkowatym zgrubieniem, które miały za zadanie wzmocnić konstrukcję[11].

Strzelanie było czynnością dość uciążliwą. Najpierw trzeba było zabezpieczyć spust, następnie oczyścić i zapalić lont lub węgielek trzymając je w lewej ręce wraz z lufą, a prawą wsypać do komory ładunek prochowy. Kolejną czynnością było wydobycie z woreczka kuli i wrzucenie jej do lufy. Następnie wkładano tam  przybitkę ze szmaty lub pakuł. Wszystko to ubijano stemplem, po czym należało umieścić lont w szczękach kurka i nacisnąć spust[12].

Rusznica, która wyparła hakownice pod koniec XV wieku, pojawia się w rotach popisanych piechoty zaciężnej i jest to jedyny rodzaj broni palnej, jakim w okresie od 1496 do 1500 roku dysponowali ci żołnierze[13]. W okresie tym ilość broni palnej będącej w użyciu przez strzelców oddziałów piechoty wynosiła już 54 %[14].

Działa

Najdawniejsze wiadomości o artylerii pochodzą z 1326 roku. Jest to dekret florenckiej rady miejskiej o zamówieniu dział do obrony miasta[15]. Ze względu na trudności z wykuciem większej lufy najstarsze działa, czyli puszki, były małe i stanowiły broń pośrednią pomiędzy działem a ręczną bronią palną. Wkrótce jednak małe rozmiary dział okazały się niewystarczające co spowodowało rozpoczęcie produkcji większych, które nazwano bombardami. Nie poradzono sobie jednak z długa lufą, stąd też miały one bardzo duży kaliber, ale krótką lufę.

Początkowo bombardy strzelały wielkimi, kamiennymi kulami, które czasami wzmacniano żelaznymi obręczami. Później zaczęto używać kutych kul żelaznych. W XV wieku zaczęto osadzać je na kołach, co znacznie zwiększało ich ruchliwość, oraz dodano mechanizm umożliwiający podnoszenie i opuszczanie. Mechanizm ten działał w ten sposób, że koniec łoża opierał się na sworzniu, który można było umieścić wyżej lub niżej przesuwając przez otwory w podporze, łukowato wygiętej.

Bombarda z XV wieku.

Bombarda z XV wieku, ze zbiorów MWP, fotografia własna.

Obok bombard używano także lekkich dział zwanych taraśnicami, które w początkowym okresie służyły do obrony murów. Działo to do połowy grubości leżało w wydrążonym klocu i było z nim połączone obręczami. Po dodaniu do nich łoża na kołach zaczęto używać ich w polu. W 1474 roku takie działo wycenione było na około 60 grzywien[16].

W XV wieku panowała wielka dowolność w budowie dział, jednak można je podzielić na następujące kategorie:

  • Działa strzelające kamieniami
    • Wielkie o ciężarze pocisku900 funtów
    • Średnie o ciężarze pocisku100 funtów
    • Krótkie, zwane hufnicami
    • Małe o ciężarze pocisku poniżej 25 funtów
    • Działa strzelające pociskami ołowianymi
      • Większe, wymagające łoża
      • Mniejsze, z których można było strzelać trzymając je w ręku[17]

Używano też dział o wielu lufach na jednym łożu, tak zwanych organków. Początkowo zapalano ładunek za pomocą rozpalonego pręta żelaznego, podobnie jak to miało miejsce przy ręcznej broni palnej. W końcu XIV wieku zapał zaopatrzono w panewkę na proch i zaczęto używać lontu i lontownicy.

Ponieważ koszt zakupu artylerii był ówcześnie bardzo wysoki, znajdowała się ona głównie w arsenałach władcy, a gromadzona była w zamkach i miastach[18].

 


[1] A. Nowakowski, Lądowa technika wojskowa od roku 1334 do końca XV wieku. Uzbrojenie indywidualne, w: Polska technika wojskowa do 1500 roku, pod  red. A. Nadolskiego, Warszawa 1994, s. 218

[2] P.A. Nowakowski, Arsenały domowe rycerstwa polskiego w średniowieczu, Toruń 2006, s. 104

[3] A. Nowakowski, op. cit., s. 220

[4] Grabarczyk, Piechota zaciężna Królestwa Polskiego w XV wieku, Łódź 2000, s. 149

[5] P. Contamine, Wojna w średniowieczu, Gdańsk ? Warszawa 2004, s. 159

[6] Grabarczyk, op. cit., s. 219

[7] Dziewanowski, Zarys dziejów uzbrojenia w Polsce, Kraków 1989, s. 119

[8] P.A. Nowakowski, op. cit., s. 106

[9] Grabarczyk, op. cit., s. 146

[10] Dziewanowski, op. cit., s. 120

[11] A. Nowakowski, op. cit.,  s. 219

[12] Ibidem, s. 219

[13] Grabarczyk, op. cit., s. 147

[14] Ibidem, s. 143

[15] Dziewanowski, op. cit., s. 113

[16] P.A. Nowakowski, op. cit., s. 105

[17] Dziewanowski, op. cit., s. 115 – 116

[18] P.A. Nowakowski, op. cit., s. 105

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

stat4u