Broń obuchowa

Broń obuchowa - żeleźce
Elementy składowe żeleźca na podstawie M. Głosek, Późnośredniowieczna bron obuchowa w zbiorach polskich, Warszawa – Łódź 1996.

Broń obuchowa przeznaczona była do zadawania ciosów bądź cięć. Używana była do walki wręcz jak również do miotania. Składała się z elementów różnych kształtów osadzonych na drewnianych lub metalowych trzonach. Znana była od czasów starożytnych i wykorzystywana była chętnie zarówno przez średniowieczną jazdę rycerską jak i plebejską piechotę. Wczesnośredniowieczną broń obuchową na ziemiach polskich reprezentowały głównie różne odmiany topora. Wiadomości o tym czerpiemy głównie dzięki archeologii, która uzupełniana jest przez analogie jakich dostarcza pozapolska ikonografia. W przeciwieństwie do miecza i włóczni, topór bojowy na ziemiach polskich rozpowszechnia się dopiero w ciągu wczesnego średniowiecza[1]. Był on bronią bardzo skuteczną przede wszystkim dzięki ciężarowi swojego żeleźca, stąd cios zadany obuchem, zwłaszcza odpowiednio ukształtowanym, był nie mniej groźny od ciosu zadanego ostrzem. W przypadku uderzenia zadanego w głowę ostrze topora rzadko powodowało rozszczepienie kości czaszki. Zazwyczaj osuwało się po nich powodując obrażenia rozległe ale powierzchowne. Natomiast uderzenie obuchem, jeśli nie powodowało natychmiastowej śmierci przeciwnika to na pewno czyniło go niezdolnym do dalszej walki. Wczesnośredniowieczne topory zaopatrywane były jednak w żeleźce stosunkowo lekkie, o przeciętnej wadze około 0,75 kilograma. Osadzano je na toporzysku dość znacznej długości[2].

Żeleźce odkuwano z miękkiego żelaza o niewysokiej zawartości fosforu i bardzo rozmaitej wielkości ziarna. Następnie następowało nawęglanie, przeważnie jednostronne i obróbka cieplna czyli hartowanie i odpuszczanie. Ta ostatnia czynność nie zawsze była stosowana. Znajdowane są również żeleźce o odmiennej technologii produkcji. Odkuwano je z miękkiego żelaza o wysokiej zawartości fosforu, po czym wzdłuż ostrza przyspawano przez zgrzewanie cienki stalowy pasek. Nie stosowano prawdopodobnie w tym przypadku obróbki cieplnej.

Wśród broni obuchowej wyróżnić możemy: czekany, topory i siekiery, inne typy broni obuchowej takie jak buławy, buzdygany, cepy bojowe.

Czekany

Czekany
Czekany; ze zbiorów MWP, fotografia własna.

Nazwa pochodzi od tureckiego słowa „czakmak” i węgierskiego „cmokany” i przybyła do nas właśnie z Węgier[3].

Posiadają one dodatkowe wzmocnienie zwane młotkiem, służące do zwiększenia skuteczności ciosu zadawanego obuchem. Jest to broń pochodzenia wschodniego. Nie znaczy to jednak, że wszystkie znalezione żeleźce czekanów na ziemiach polskich były importami. Przynajmniej niektóre z nich były produktem naszego rodzimego rzemiosła, które korzystało  z obcych wzorców[4].

Wiele czekanów posiadało wycięcie w ostrzu w kształcie koniczynki, element bardzo rzadko spotykany przy innych typach toporów i siekier. Był to otwór służący głównie do wieszania czekanów zarówno na ścianie jak i przy pasie. Otwór ten mógł służyć również do wyciągania gwoździ. Bardzo pomocna w czasie walki była długa osada, która zabezpieczała przed przecięciem lub złamaniem drewnianego toporzyska bronią przeciwnika i pozwalała na użycie znacznej siły podczas zadawania ciosu. Bardzo często na czekanach znaleźć można znaki kowalskie wykonane za pomocą stempla na szyjce przy osadzie. Mają one istotne znaczenie przy ustalaniu dolnej granicy chronologicznej znalezisk[5].

Wśród czekanów wyróżnić należy podtyp, którego charakterystyczną cechą jest kolec, który zastępuje młotek. Czekan taki został znaleziony w Mielnicy Dużej[6]a jego dolną granicę chronologiczną można określić na przełom XIII i XIV wieku.

Topory i siekiery

Topory z X i XI wieku
Topory X – XI wiek; ze zbiorów MWP, fotografia własna

Żeleźce topora może przybrać formę regularną, zbliżoną do trójkąta równobocznego lub asymetryczną z wydłużonym w dolnej części i wypukłym ostrzem. Wśród toporów i siekier wyróżnić możemy kilka typów i podtypów, zgodnie z typologią, którą opracował A. Nadolski.

Typ II w jego typologii to te z dużym żeleźcem o ostrzu symetrycznym, rozszerzonym wachlarzowato i o drobnej osadzie. Uważa się je powszechnie za pochodzące od Normanów. Na ziemiach polskich znaleziono niewiele okazów tego typu i można się w nich dopatrywać importów z północy[7].

Typ III to również duże żeleźce ale o ostrzu niemal prostym i asymetrycznym, wygiętym bardziej w dół niż ku górze. Szyjka jest bardzo wąska i długa, obuch płaski. Podobne żeleźce znajdowane są w północnej części ziem polskich i są dosyć rzadkie. Żeleźce o takiej samej charakterystyce występują również w sąsiednich krajach nadbałtyckich od Połabia po Prusy.[8] W jednym przypadku występuje bogata inkrustacja srebrem i miedzią we wzory geometryczne i figuralne[9].

W obrębie typu IV znajdują się żeleźce o ostrzu wąskim, zazwyczaj prostym lub słabo łukowatym, symetrycznym lub nieznacznie rozszerzonym ku dołowi. Osada może być gładka lub z wąsami, dodatkowo występować może również kapturek. Jest to typ nawiązujący do dość rzadko spotykanych na naszych terenach okazów z tak zwanego okresu rzymskiego, czyli z pierwszych wieków po narodzeniu Chrystusa. Trudno jest w przypadku tych toporów określić, czy były one orężem, czy też były narzędziem pracy. Jednak ich wąskie ostrze wskazuje, że służyły one jako broń raczej niż narzędzie i do takiej grupy zalicza je A. Nadolski. Do tej grupy zaliczyć można również topory z wąskim ostrzem, słabo zaznaczonymi wąsami i płaskim obuchem.

Topory z XIV i XV wieku
Topory XIV – XV wiek; ze zbiorów MWP, fotografia własna

Żeleźca typu V są okazami najczęściej występującymi. Mają ostrze szerokie zawsze asymetryczne, wyciągnięte ku dołowi w mniej lub bardziej charakterystyczną brodę. Ich osada może charakteryzować się wąsami i kapturkiem, samymi wąsami lub samym kapturkiem, może być również gładka. Ten ostatni rodzaj wykazuje największe podobieństwo do dzisiejszych siekier i przeznaczenie bojowe tego typu topora musi budzić kontrowersje. Jednak świadczy o tym między innymi zabytek pochodzący z Krakowa ? Rakowic, znaleziony wraz ze szkieletami człowieka i konia oraz mieczem, ostrogami, nożem i żelaznymi częściami rzędu końskiego[10]. Ten typ toporów ma zasięg ponadregionalny, ale najpowszechniej występuje w krajach bałtyjskich i słowiańskich.

Następne topory nie mieszczą się już w typologii przedstawionej przez A. Nadolskiego, jednak ze względu na swoje specyficzne cechy, zaliczane są do oddzielnych typów[11].

I tak okazy o słabo wydzielonej w rzucie bocznym osadzie, tworzącej niemal linię prostą z szyjką i dużym żeleźcem zakończonym spiczastą brodą zaliczono do typu VII. Wszystkie zabytki tego typu znaleziono podczas prac archeologicznych, co pozwoliło określić ich chronologię. Najwcześniejszy z nich pochodzi z XII ? XIII wieku, a najstarszy datowany jest na wiek XV[12]. Wśród tej grupy wyróżniono również podtyp charakteryzujący się ściętą brodą, przy takich samych pozostałych cechach.

Do typu VIII zaliczono okazy o wydzielonej osadzie, w rzucie bocznym prostokątnej lub trapezoidalnej, z wąskim i długim żeleźcem, równym lub nieco przekraczającym długość osady. Topory tego typu posiadają słabo ukształtowaną brodę. Podtypem w tej grupie jest topór z identycznymi cechami za wyjątkiem ściętej brody tu występującej[13].

Do typu IX zaliczane są siekiery o wydzielonej, krótkiej osadzie, w rzucie bocznym prostokątnej z krótką , wyodrębnioną szyjką podkreśloną poprzez podcięcie ze strony obucha. Posiadają one szerokie żeleźce z wyraźną brodą ukształtowaną kończasto i górną krawędzią tworzącą linię prostą lub lekko wygiętą ku górze oraz ostrzem z reguły łukowatym. Jest to forma siekiery używana do dnia dzisiejszego. I tu również występuje podtyp ze ściętą brodą[14].

Typ X zawiera w sobie topory znacznych rozmiarów. Posiadają one długą osadę, niejednokrotnie równą długości żeleźca, proste lub lekko łukowate ostrze i brodę zakończoną kończasto. Tuleja osady na toporzysko często ma kształt stożkowaty z niewielkim otworem w jej górnej części. Także i w tym przypadku ścięta broda tworzy podtyp w tej grupie[15].

Typ XI tworzą topory duże, ze ściętą brodą i wyciągniętym ku górze żeleźcem, również ściętym. Ostrze tworzy niemal linię prostą a żeleźce jest stosunkowo cienkie. Typ ten posiada osadę wydzieloną i wydłużoną ku dołowi. Tego typu topory znane są nie tylko z ziem polskich[16].

Masywne topory z wyodrębniona i długą osadą należą do typu XII. Mają one w górnej części obuch wyraźną nakładkę, często wystającą do góry ponad otwór osady. Szyjka jest wyraźnie zaznaczona, przechodząca łukowato w żeleźce ze ściętą brodą. Linia górnej krawędzi od osady, jest łukowato wygięta ku górze[17].

Typ XIII charakteryzuje się szerokim, w rzucie bocznym niemal symetrycznym żeleźcem, wyciągniętym zarówno w górę jak i w dół. Topory te posiadają silnie zaokrąglone lub spiczaste zakończenia. Ostrze ich jest wachlarzowate, zaś tył żeleźca tworzy niemal linię prostą, prostopadłą do szyjki. Osada w rzucie bocznym jest kwadratowa i łagodnie przechodzi w węższą szyjkę[18].

Jeszcze w XV wieku siekiery były wykorzystywane przez żołnierzy piechoty o czym świadczy dokonany spis wojsk zaciężnych. W tym okresie nie rozróżniano podziału na siekiery i topory tak jak we wczesnym średniowieczu. Ponieważ określona ona została jako wielka założyć należy, że należała do typu IX[19].

Inna broń obuchowa

Buławy

Jest to broń o kulistej lub wielopłaszczyznowej, ale zawsze jednolitej głowicy wykonanej z metalu. Posiada ona otwór w środku dla osadzenia drewnianego, lub rzadziej w okresie średniowiecza metalowego trzonka. Szczególnie chętnie buławy używane były we wczesnym średniowieczu na Rusi. Im dalej na zachód Europy, tym rzadziej są spotykane. Dość licznie występują na terenie Bułgarii i Węgier, rzadziej na terenie Skandynawii, Polski, Czech i Słowacji[20].

Buławy, podobnie jak buzdygany, pełniły rolę nie tylko broni, ale były także oznaką szarży wojskowej. Buława w takim znaczeniu występuje na nagrobku Piotra Dunina herbu Łabędź, jednego z dowódców w wojnie trzynastoletniej[21].

Buzdygany

Buzdygan rotmistrza z XV wieku
Buzdygan rotmistrzowski XV wiek; ze zbiorów MWP, fotografia własna.

Buzdygan jest to broń posiadająca drewniany lub metalowy trzonek, na którym osadzona jest metalowa głowica, przedzielona na kilka pionowych piór, rozchodzących się promieniście od trzonka. Tych piór możemy naliczyć od sześciu do ośmiu. Dość często buzdygany o kanciastych piórach i wykształconej rękojeści trzonu pochodzące z okresu średniowiecza określa się nazwą ?maczuga rycerska?[22]. Pochodzi ona od niemieckiej nazwy tej broni. W Europie  zachodniej buzdygan pojawił się w czasach wypraw krzyżowych. Nie ma natomiast żadnych śladów używania go w tym czasie na terenie Polski. Wydaje się, że broń ta dotarła do nas w wieku XIV za pośrednictwem ludów turko ? tatarskich[23].

Cepy bojowe

Jest on rodzajem broni obuchowej, zaczepnej. Składa się z dwóch elementów: dzierżaka i bijaka. Dzierżak to ta część broni, którą trzyma się w ręku. Bijak natomiast, połączony z dzierżakiem przy pomocy metalowych ogniw, służy do zadawania ciosów. W średniowieczu spotykamy się z dwoma rodzajami cepów bojowych. Używane przez piechotę miały najczęściej długi dzierżak, zaś używane przez jazdę krótki. Cepy bojowe są najczęstszym rodzajem broni obuchowej pojawiającej się na wyposażeniu piechoty w XV wieku[24]. Dzierżak wykonywany był z drewna, z wyjątkiem cepów bojowych jazdy, gdzie nie można wykluczyć, że wykonywano go również z metalu. Bijak cepa bojowego najczęściej był walcowaty lub stożkowaty, rzadziej kulisty. Jazda używała najczęściej tych o kształcie kulistym. Bijak mógł posiadać dodatkowo kolce, co zwiększało jego skuteczność w boju. Te w kształcie walcowatym lub stożkowatym wykonywane były z drewna i oplecione drutem lub taśmą metalową, pozwalającą na uformowanie uszka, służącego jako zaczep do połączenia poprzez ogniwa z dzierżakiem[25]. Pierwsze wzmianki o użyciu cepów odnoszą się do XI wieku i używane były głównie przez piechotę, a jeszcze częściej występowały jako oręż wszelkich ruchawek i powstań chłopskich[26].

 


[1] Nadolski, Lądowa technika wojskowa od połowy X Lądowa technika wojskowa od połowy X do połowy XII wieku, w: Polska technika wojskowa do 1500 roku, pod red. A. Nadolskiego, Warszawa 1994, s. 54-55

[2] Ibidem, s. 55

[3] Kwaśniewicz, 1000 słów o broni białej i uzbrojeniu ochronnym, Warszawa 1981, s. 34

[4] Nadolski, op. cit., s. 56

[5] M. Głosek, Późnośredniowieczna broń obuchowa w zbiorach polskich, Warszawa ? Łódź 1996, s. 31

[6] Ibidem, s. 32

[7] Nadolski, op. cit., s. 56

[8] Ibidem, s. 56

[9] Nadolski, Studia Studia nad uzbrojeniem polskim w X, XI i XII wieku. Acta Archaelogica Universotatis Lodziensis nr 3, Łódź 1954, s. 43

[10] Głosek, op. cit., s. 36

[11] Ibidem, s. 37 – 53

[12] Ibidem, s. 37

[13] Ibidem, s. 38

[14] Ibidem, s. 41

[15] Ibidem, s. 43

[16] Ibidem, s. 49

[17] Ibidem, s. 51

[18] Ibidem, s. 53

[19] Grabarczyk, zaciężna Królestwa Polskiego w XV wieku, Łódź 2000, s. 127-128

[20] Głosek, op. cit., s. 54,57

[21] P.A. Nowakowski, Arsenały domowe rycerstwa polskiego w średniowieczu, Toruń 2006, s. 83

[22] Z. Żygulski jr., Broń w dawnej Polsce na tle uzbrojenia Europy i Bliskiego Wschodu, Warszawa 1982, s. 112

[23] Głosek, op. cit., s. 59

[24] Grabarczyk, op.cit., s. 127

[25] Głosek, op. cit., s. 60

[26] Dziewanowski, Zarys dziejów uzbrojenia w Polsce, Kraków 1989, s. 100

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

stat4u