Broń drzewcowa

Broń drzewcowa jest to broń składająca się z grotu, który osadzony jest na długim drzewcu. Należy ona do najstarszych rodzajów broni[1]. Odgrywała ona, zwłaszcza kopie i włócznie, niepoślednią rolę wśród uzbrojenia zaczepnego przez cały okres średniowiecza. Włócznia oprócz tego, obok swojego czysto bojowego znaczenia, odgrywała także w okresie wczesnego średniowiecza rolę ideologiczną.

Włócznia

Groty włócznii z XI i XII wieku
Groty włóczni XI – XII wiek, ze zbiorów MWP, fotografia własna.

Jak już wyżej wspomniałem włócznia miała charakter nie tylko bojowy. Zajmowała ona bardzo ważne miejsce w obyczajowości epoki. Używana była często jako atrybut wojownika i symbol władcy, obdarzony niekiedy właściwościami sakralnymi. Taki sakralno symboliczny charakter miała Święta Włócznia cesarstwa, której kopia, zwana Włócznią św. Maurycego, która trafiła do Polski w 1000 roku i do dnia dzisiejszego znajduje się katedralnym skarbcu na Wawelu[2].

Włócznia bojowa stosowana w Polsce w okresie wczesnego średniowiecza była bronią bojową, służącą zarówno jeździe jak i piechocie. Posiadała żelazny grot zaopatrzony w tulejkę. Tulejka ta jest w przekroju kulista lub wielokątna, zaopatrzona w jeden lub dwa otworki. Tkwiły w nich gwoździe poprzecznie wbite i przytwierdzające w ten sposób grot do drzewca. Długość całej broni wynosiła około dwóch metrów.

Oszczep z XIV wieku
Oszczep z XIV wieku; ze zbiorów MWP, fotografia własna

Włócznia średniowieczna w razie potrzeby nadawała się zarówno do rzutu jak i walki wręcz i to drugie przeznaczenie było częściej stosowane[3]. Od połowy XII wieku zanikają oszczepy do rzucania . zostają one zachowane jedynie jako broń myśliwska.[4] Jezdni posługiwali się nią ?z wolnej ręki?, to znaczy, że nie zaciskali jej pod pachą tak jak kopię, tylko ujmowali drzewce dłonią i w ten sposób zadawali ciosy w dowolnie obranym kierunku. Piesi, broniący się w zwartym szyku przed atakiem konnicy, powstrzymywali jej rozpęd wbijając w ziemię tylce swych włóczni i kierując ich groty przeciw nadciągającym jeźdźcom[5].

Broń drzewcowa o charakterze pociskowym, czyli oszczep, miała zazwyczaj grot drobnych rozmiarów i był to grot zadzierzysty. Technologie produkcji grotów były różnorakie. Najprostszym sposobem było odkucie go z miękkiego żelaza o niewielkiej zawartości fosforu, następnie nawęglano i przekuwano w celu wyostrzenia krawędzi liścia. Innym sposobem było wykucie rdzenia grotu z żelaza wysokofosforowego, z którym zgrzewano dwie nakładki stalowe stanowiące ostrza. Najbardziej skomplikowana technologia polegała na kształtowaniu liścia grotu przez zgrzewania go z odpowiednio dobranych, licznych warstw żelaza i stali, których liczba wahała się od pięciu do dziewięciu. Odkute w ten sposób groty poddawano jeszcze obróbce w postaci jednostronnego lub obustronnego nawęglania i hartowania[6].

Kopia

Rycerz z kopią - XV wiek.
Rycerz z kopią z XV wieku; ze zbiorów MWP, fotografia własna.

Odgrywała ona bardzo ważną rolę w armii rycerskiej wśród konnicy. W XV wiekukopia stała się podstawową bronią uderzeniową jazdy, co doprowadziło do nazwania pocztu rycerskiego ?kopią?. Stała się ona podstawową jednostką obrachunkową tego rodzaju oddziałów[7].

Kopia składała się z dwóch podstawowych elementów: grotu oraz drzewca. Grot kopii był pochodnym grotów włóczni, stał się natomiast masywny, w przekroju romboidalny lub kwadratowy, a przez to dostosowany do przebijania udoskonalonej zbroi. Drzewce było długie, grubsze i znacznie cięższe od drzewca włóczni i dlatego rycerz musiał trzymać je pod pachą co ograniczało repertuar uderzeń do jednego kierunku, na wprost. Zyskiwano jednak poważnie na sile i skuteczności uderzenia[8]. Cena drzewca wahała się od 6 do 24 groszy, zaś grot można było nabyć za około 3 grosze[9]. Trochę inne dane podaje A. Nowakowski, według którego kopia kosztowała od 0,5 do 1 grzywny a sam grot 6 – 7 groszy[10]. Kopia osiągała długość około 4 metrów. W późnym średniowieczu, choć pierwsze próby notujemy już od 1360 roku[11], wprowadzono również zamontowaną na drzewcu kolistą tarczkę chroniącą dłoń kopijnika. W tym okresie drzewce wykonywali najczęściej stolarze lub stelmachowie, a powierzchnię zdobili malarze. Groty wykuwali kowale, które osadzane były na drzewcu częstokroć na gorąco po rozgrzaniu tulei[12]. Liść odkuwano z wysokowęglowej stali, tuleję zaś z żelaza fryszerskiego. Nie poddawano ich obróbce cieplnej, aby nie stały się kruche. Wyjątkowym rodzajem tej broni była kopia turniejowa, używana podczas turniejów rycerskich, bardzo rozpowszechnionych w średniowieczu. Pojedynki rycerzy sprowadzały się do dwóch zasadniczych starć: ?na ostre? i ?na tępe?. W pierwszym przypadku kopia używane przez rywali nie różniła się znacznie od broni bojowej i można nią było zranić przeciwnika. Groty kopi używanych w starciach „na tępe” miały liść w kształcie trzech lub czterech kolców ułożonych na kształt korony. Były one znacznie bezpieczniejsze dla rywalizujących rycerzy[13].

Broń drzewcowa – Inne rodzaje

Pika

Stanowiła ona broń piechoty a rozpowszechniła się w XV wieku. Jej grot sięgał 5 – 10 centymetrówdługości, miał liść lancetowaty lub wieloboczny z krótką tulejką przedłużoną wąsami. Osadzony był na okrągłym w przekroju drzewcu o długości dochodzącej do pięciu metrów. Były one bronią uniwersalną, służącą zarówno przeciwko jeździe, jak i piechocie. Podczas ataku przeciwnika piechurzy tworzyli z nich „las iglasty” trudny do przełamania, a w chwili własnego natarcia trzymano je oburącz zadając pchnięcia[14]. W Polsce żołnierzy uzbrojonych w piki spotykamy w niektórych oddziałach piechoty zaciężnej dopiero pod koniec XV wieku[15]. Chociaż W. Dziewanowski jest odmiennego zdania i twierdzi, że w tym okresie polscy kopijnicy nie posługiwali się 5 – cio metrowymi pikami. Na ich wyposażeniu znajdowały się włócznie i dłuższe około trzy metrowe sulice[16]. Piki jako oręż przydatny w czasie obrony murów znajdowały się również w arsenałach miejskich.

Halabarda

Powstała poprzez osadzenie na długim drzewcu żeleźca stanowiącego połączenie grotu włóczni i topora.  W chwili cięcia żeleźce halabardy zakreślało szeroki łuk i nabierało dzięki temu ogromnej siły, co decydowało o szczególnej skuteczności tej broni, nawet wobec opancerzonego przeciwnika[17].

Berdysz

Stanowił przejście od broni drzewcowej do obuchowej. Składał się on z ciężkiego żeleźca, niekiedy w kształcie półksiężyca, osadzonego na długim, około 1,5 metrowym drzewcu. Rozpowszechnił się  w formacjach piechoty w późniejszym okresie[18].

Zarówno halabarda jak i berdysz nie odegrały w dziejach średniowiecznej, polskiej techniki wojskowej żadnej roli.

 


[1] Dziewanowski, Zarys dziejów uzbrojenia w Polsce, Kraków 1989, s. 74

[2] Nadolski, Lądowa technika wojskowa od połowy X do połowy XII wieku, w: Polska technika wojskowa do 1500 roku, pod red. A. Nadolskiego, Warszawa 1994, s. 51

[3] Ibidem, s. 51-52

[4] Dziewanowski, op. cit., s. 75

[5] Nadolski, Lądowa technika wojskowa od połowy X ?, s. 52

[6] Ibidem, s. 53-54

[7] P.A. Nowakowski, Arsenały domowe rycerstwa polskiego w średniowieczu, Toruń 2006, s. 84

[8] Nadolski, Lądowa technika wojskowa od połowy XII wieku do roku 1333, w: Polska technika wojskowa do 1500 roku, pod red. A. Nadolskiego, Warszawa 1994, s. 125

[9] P.A. Nowakowski, op. cit., s. 85

[10] A. Nowakowski, Lądowa technika wojskowa od roku 1334 do końca XV wieku. Uzbrojenie indywidualne, w: Polska technika wojskowa do 1500 roku, pod  red. A. Nadolskiego, Warszawa 1994, s. 209

[11]Dziewanowski, op. cit., s. 75

[12] A. Nowakowski, op. cit., s. 209

[13] P.A. Nowakowski, op. cit., s. 87-88

[14] A. Nowakowski, op. cit., s. 210

[15] Ibidem, s. 211

[16] Dziewanowski, op. cit., s. 126

[17] Nadolski, Lądowa technika wojskowa od połowy XII?, s. 128

[18] Kwaśniewicz, 1000 słów o broni białej i uzbrojeniu ochronnym, Warszawa 1981, s. 34

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

stat4u